Ở đâu có người Êđê sinh sống, ở đó xuất hiện những chiếc cầu thang đẽo hình “núi đôi” . Phía sau nhưng chiếc cầu thang này hàm ẩn nhiều ý niệm sâu xa.

Mờ sáng, khi sương mù hãy còn phủ dày, câu chuyện về những chiếc “cầu thang vú” ở buôn Khít, xa Ea Bhốk, huyện Krông Ana đã thôi thúc chúng tôi đi khám phá chuyện lạ. Giữa đại ngàn, để xua tan cái giá lạnh của buổi sớm mai, người Êđê nơi đây có tập quán nổi lửa dưới chân những ngôi nhà dài.Từ trong ánh lửa bập bùng, thấp thoáng bóng dáng của nhũng chiếc “cầu thang vú”.

                   

 Dấu ấn của chế độ mẫu hệ

Buôn Khít có hơn 30 ngôi nhà dài và ngôi nhà nào cũng có “núi đôi” trước sân. Nhà nhỏ cầu thang nhỏ. Cầu thang khiêm tốn “núi đôi” khiêm tốn và ngược lại. Nhà dài của già Y Muôl T'rich cũng không ngoại lệ. Có lẽ những chiếc cầu thang nối mặt đất với sàn nhà bằng gỗ không có tay vịn, thang bậc thang đều là số lẻ, ngắn, nhỏ, lại dốc nên rất khó đi. Đầu cầu thang được chạm đeo hình 2 bầu ngực căng đầy.

Ngoài đôi gò đỉnh cầu thang được người làng đẽo giống mũi con thuyền, tựa như mái nhà dài của đồng bào. Già Y Muôl T'rich lí giải: “Truyền thuyết kể, tổ tiên mình ở vùng biển nên con cháu không được quên. Cái mui cầu thang, cái vách nhà dài hẹp dần tư trên xuống tựa như lòng con thuyền (cũng thu hẹp dần về phía đáy) là nhắc đến nguồn gốc cha ông mình đó!”.

Theo chỉ dẫn của già, “Nhà thằng Buốt làm từ gỗ tốt nên còn nguyên”, tôi đáo sang nhà này và được “núi đôi” đón chào. Do được nhiều người vịn, sờ nắn nên dôi gò ấy bóng loáng. “Nó được đẽo khi ông cha mình chưa ra đời kia. Ai tới đây cũng đến thăm nó đấy”, Y Buốt háy mắt hóm hỉnh.

Già Y Gông B'dap ở bản Đôn thuộc xã Ea Wel, huyện Buôn Đôn, Đắk Lắc là người đa tài. Không chỉ thuộc nằm lòng các làn điệu dân ca Eđê như Vay Vay, Hơn Cư Jú, Ay Ray, Ea Vôl... già còn diễn tấu xuất thần và chế tác được nhiều nhạc cụ truyền thống gồm trống, ken, các bộ gò như Đinh Buốt, Đinh Tặc Tà, Đinh Năm, Ki Păh.

Nghệ nhân này, cho biết nhiều bí mật về những chiếc “cầu thang núi đôi”. Người Eđê theo chế độ mẫu hệ, phụ nữ làm chủ gia đình, con cái lấy họ mẹ và người chồng phải đi ở rể. Thế nên, chiếc cầu thang mới chạm hình bầu ngực. “Đó là hình tượng của người mẹ đấy. Những cái xưa như của nhà Y Buốt, bên cạnh cái bầu ngực còn có hình vầng trăng khuyết hay đôi chim cu. Ông cha bà mẹ mình muốn nói cái lòng tốt, sự chung thủy của mẹ, của vợ đấy”, già Y Gông B'dap cho biết.

Những chiếc “cầu thang vú” ấy theo cách gọi của đồng bào là “cầu thang cái”. Nhà dài bao giờ cũng có “cái – đực” đi cùng. Trong khi “chiếc cái” được để ở vị trí trang trọng trước cửa nhà thì “chiếc đực” bé hơn rất nhiều và được đặt lệch về phía bên trái trông rất đáng thương.

Chiếc cái dành cho phụ nữ và khách quý. Chiếc đực dành cho đàn ông trong gia đình. Già Y Muôl T'rich nhắc nhở: “ông cha mình quy định rồi, của ai người đó dùng. Người nữ đi “chiếc đực” không sao. Nếu thấy người nam đi “chiếc cái” thì làng phạt rượu, phạt heo đấy?”.

Các già làng còn kể, muốn đẽo “chiếc cái” phải làm lễ cúng chứ không đơn giản như làm “chiếc đực”. Bà chủ nhà phải mời thầy cúng chặt nhát dao đầu tiên và cuối cùng. Được các già làng mách nước từ trước nên khi vào nhà ai, tôi cũng đặt hai tay lên “bầu ngực” chiếc cầu thang trước khi bước lên nhà. Đấy là cách khách thể hiện lòng tôn trọng nữ chủ nhà.

“Làng sẽ không còn gì!”

Nhưng chiếc “cầu thang núi đôi” là điểm nhấn văn hóa đặc sắc vừa hữu hình, vừa vô hình của đồng bào dân tộc Eđê. Điều đáng quan tâm là mốc son này đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ tàn lụi như bị thời gian hủy hoại. Lớp tre ngày nay không ai biết đeo như người xưa. Những ngôi nhà của thời đại mới không còn dùng cầu thang gỗ và dù nếu có chủ đích, cùng khó mà thực hiện bởi rừng ngày càng vắng bóng những cây đại thụ để có thể đẽo những đôi gò tràn đầy súc sống. Cùng đã xuất hiện tại buôn làng các thương nhân xì tiền làm cầu thang sắt, cầu thang bêtông gạ đổi nhũng chiếc cầu thang gỗ cổ xưa, nhất là những chiếc còn nguyên vẹn. “Cầu thang núi đôi” bị săn, do người ta đồn thổi chúng hấp thu sinh lực của phụ nụ khỏe mạnh và linh khí của đại ngàn nên có nó trong tư gia sẽ được vượng khí. Riêng phụ nữ hiềm muộn sẽ được toại nguyện thiên chức làm mẹ.

Trong gió chiều xào xạc, những chiếc “cầu thang núi đôi” vẫn lặng thinh nghênh đón những biến chuyển của ngày tàn. Không biết mai này, trong số nhũng chiếc cầu thang hôm nay, có cái nào bị người ta biến thành hàng hóa và đưa về làm cảnh trong những ngôi nhà bêtông. Già Y Muôl T'rich nhẩm tính đã có 3 cái như thế bị người ta chở đi. “Mấy hôm trước có người đòi đổi lấy cái máy phát ra phim (tivi) nhưng mình không chịu. Nhưng mấy đứa trẻ thấy thích lắm”. Dứt lời, già thở dài: “rồi làng sẽ không còn gì!”.