Mới đây, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) đã có công văn gửi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề xuất phương án nhập khẩu nguyên liệu thủy sản. Liệu đề xuất này có mâu thuẫn với tình trạng ứ đọng cá tra, basa tại đồng bằng sông Cửu Long hiện nay?

Bội thực nhà máy chế biến

Để đưa kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 7,5-8 tỷ USD vào năm 2020, VASEP đề xuất một năm phải nhập khẩu hai tỷ USD nguyên liệu thủy sản.

Số liệu của VASEP cho thấy sản lượng hải sản sẽ không vượt quá 2,1 triệu tấn/năm do nguồn lợi thủy sản ven bờ đã cạn kiệt, đội tàu khai thác xa bờ lại chưa phát huy hiệu quả. Về nuôi trồng, sản lượng tôm những năm gần đây chỉ ở mức 350.000 tấn/năm. Sản lượng cá tra tuy tăng mạnh, vượt mức một triệu tấn/năm (năm 2007) nhưng tốc độ tăng sẽ bị hạn chế do yếu tố thị trường, ngưỡng môi trường, cũng như khả năng quản lý.

Trong khi nguồn nguyên liệu có nhiều hạn chế thì hệ thống nhà máy chế biến thủy sản lại có phần “bội thực”. Chẳng hạn, tỉnh An Giang có tới 26 nhà máy chế biến cá tra, basa xuất khẩu và sẽ xây thêm tám nhà máy mới trong năm 2008. Tiền Giang tuy không có nguồn nguyên liệu dồi dào nhưng cũng có đến 21 nhà máy chế biến thủy sản. Bến Tre, Cà Mau... cũng không chịu thua kém khi chỉ trong thời gian ngắn, hàng chục nhà máy chế biến thủy sản đã mọc lên.

Chỉ tính riêng công suất cấp đông của các nhà máy chế biến thủy sản đông lạnh đã lên đến trên 1,5-1,7 triệu tấn thành phẩm mỗi năm, tương ứng với khoảng 4,5-5,1 triệu tấn nguyên liệu. Trong khi tổng sản lượng nguyên liệu đủ tiêu chuẩn ước tính chỉ... dưới 3,2 triệu tấn/năm. Do vậy, đa số nhà máy đều thiếu nguyên liệu và chỉ hoạt động chưa tới 50% công suất thiết kế nên gây lãng phí lớn về đầu tư.

Mặc dù có giá trị xuất khẩu lớn nhưng thiếu, thừa nguyên liệu vẫn là điểm yếu của ngành thủy sản. Công nhân nhiều nhà máy chế biến phải đối diện thường trực nguy cơ mất việc. (Ảnh: Tâm Phúc)

Chỉ nhập nguyên liệu trong nước không có

Ông Ngô Phước Hậu, Phó Chủ tịch VASEP, cho biết không có gì mâu thuẫn giữa đề xuất nhập khẩu thêm nguyên liệu với việc ứ đọng cá tra thời gian qua. Ông Hậu giải thích, hiện các nhà máy chế biến tại miền Bắc, miền Trung đang có nguy cơ phải đóng cửa, công nhân mất việc làm vì không có nguyên liệu. Việc nhập khẩu nguyên liệu sẽ chủ yếu để phục vụ cho những nhà máy tại khu vực này.

Ngoài ra, trong danh mục đề xuất nhập khẩu không có cá tra mà chủ yếu nhập những mặt hàng trong nước không có nhưng tạo được giá trị xuất khẩu cao. “Đối với cá tra, hiện nay không có nước nào bán rẻ hơn ta nên các doanh nghiệp không dại gì mà nhập vào” - ông Hậu nói.

Giám đốc một công ty chế biến cũng khẳng định việc nhập khẩu nguyên liệu thủy sản có ưu thế hơn so với việc đầu tư sản xuất trong nước do không phải đầu tư lớn và tránh được các tổn thất về môi trường. Từ nhiều năm nay, hàng chục doanh nghiệp đã nhập nguyên liệu để chế biến xuất khẩu và đạt hiệu quả kinh tế cao.

Cũng theo ông Hậu, việc nhập khẩu nguyên liệu sẽ không ảnh hưởng tới việc khai thác, nuôi trồng thủy sản trong nước. Doanh nghiệp chế biến vẫn ưu tiên nguồn nguyên liệu trong nước khi chính vụ. “Việc nhập khẩu nguyên liệu còn tạo áp lực để ngành khai thác và nuôi trồng thủy sản trong nước nâng cao chất lượng lẫn năng lực cạnh tranh” - ông Hậu cho biết.

Nhập nguyên liệu là việc cần phải làm nếu ngành thủy sản không muốn để lãng phí công suất nhà máy chế biến. Nhưng từ đó cho thấy cũng giống như ngành gỗ, điều..., đã có sự khập khiễng trong quy hoạch phát triển ngành thủy sản khi không chủ động được nguồn nguyên liệu tương ứng với hệ thống nhà máy chế biến.