Vung 1.5 triệu đô-la (kể cả thuế) để mua chiếc xe Roll-Royce Phantom thửa riêng và được chuyển bằng máy bay nửa vòng trái đất tới tận nơi, hành động phô trương này tạo ra một sự rúng động.

>> Cải cách kinh tế: Đừng đánh mất đi ngọn lửa nhiệt tình

Thế nhưng, bà Dương Thị Bạch Diệp, một trong những nhà tài phiệt bất động sản, đã chán ngấy khi cứ phải đi những chiếc xe BMW. “Tôi đã bật khóc khi lần đầu tiên nhìn thấy chiếc xe,” bà kể lại chuyện này với giới phóng viên vào tháng 1/2008. “Tất cả giới an ninh và hải quan ở sân bay đều chia sẻ với tôi niềm vui này khi xe về tới nơi”. Theo lẽ tự nhiên, động cơ mua xe của bà là yêu nước và cao cả: “Điều này sẽ cho thế giới thấy rằng Việt Nam không phải là một nước nghèo, không còn là một cuộc chiến tranh mà là một thị trường mang lại nhiều lợi nhuận”.

Chiếc Roll-Royce về tới Việt Nam hai tháng sau khi hãng xe Porsches vào Việt Nam. Trong thành phố, những chiếc xe Mercedes màu đen láng cóng chạy xen lẫn rừng xe máy inh ỏi trên những con phố tắc nghẽn chưa từng thấy. Nhà máy xe Mercedes ở Thành phố Hồ Chí Minh có một danh sách khách hàng đợi lấy xe trong vòng năm tháng tới đối với một số mẫu xe. Báo chí hào hứng xếp hạng nhóm 20 nhà tài phiệt về chứng khoán giàu nhất nước và danh sách 50 phụ nữ giàu nhất (Bà Diệp thậm chí vẫn không nằm trong tốp 10 người đứng đầu).

Thậm chí ở nông thôn, dấu hiệu của sự giàu có đang dần trở nên dễ nhận ra hơn. Thăm tỉnh Quảng Ngãi, một thành phố yên bình nằm giữa những cánh đồng lúa, phóng viên giật mình khi chứng kiến một đôi thanh niên Việt Nam ăn mặc sành điệu đang chạy trên chiếc xe Ford Mustang mui trần màu đỏ. Thành phố này có không ít các chi nhánh ngân hàng (người nông dân đang đổ tiền vào đây nhờ vào giá gạo tăng cao) và nhiều cửa hàng bắt mắt bán quần áo thời trang.

Bảng báo nghiên cứu sự phát triển của Việt Nam năm 2007 của ngân hàng Thế giới

Cẩn thận những thái cực giàu nghèo

Tất cả những sự giàu có này rất khó để so khớp với con số chính thức mức GDP bình quân đầu người của Việt Nam, chỉ ở mức 830 đô-la. Ngay cả khi tính theo sức mua ở một nước chi phí thấp thì Ngân hàng thế giới đưa ra con số bình quân đầu người ở Việt Nam chỉ là 3.300 đô-la, còn thấp hơn một vài quốc gia Châu Phi ở tiểu sa mạc Sahara.

Chắc hẳn phải có một số đông những người nghèo khổ khiến cho con số trung bình giảm đi thế nhưng họ đang ở đâu? Bất chấp làn sóng người nhập cư đổ về các thành phố lớn, không thể tìm thấy ở đâu những thị trấn tồi tàn ở các vùng lân cận. Có một số người ăn xin và một số người sống ở vỉa hè trên đường phố, thế nhưng số này ít hơn trông thấy so với ở thành phố Băng Cốc (giàu có hơn theo con số thống kê chính thức).

Ralf Matthaes, Tổng giám đốc Việt Nam của công ty TNS, một công ty nghiên cứu thị trường, cho rằng chắc hẳn phải có một điều gì đó không đúng với những con số này. Trong một bản điều tra gần đây đối với các khu vực nông thôn xa xôi của Việt Nam ông nhận thấy số người tiêu dùng tăng nhanh: một phần ba số dân trong những khu vực điều tra đã có điện thoại di động, trị giá ít nhất 100 đô-la một chiếc - bằng một tháng thu nhập của nhóm dân số này, theo con số thống kê chính thức. Hơn 90% hộ gia đình trong số này giờ đây đã có nồi cơm điện và máy thu hình.

Khi TNS yêu cầu có một bản thống kê từ những người tiêu dùng ghi chi tiết nhật ký chi tiêu, các khoản thu và chi của những hộ gia đình khó khăn nhất thì tương đối khớp nhau nhưng đối với những người tiêu dùng có thu nhập cao hơn thì số chi cao gấp 7 lần số thu nhập qua khai báo. Vô số gia đình làm kinh doanh nhỏ song song với nghề nghiệp chính. Cho tới năm 2000, khi các công ty tư nhân chính thức được thừa nhận, rất nhiều gia đình giàu có không thể giải thích rõ ràng sự giàu có của họ và chính vì vậy họ quen với việc phải che giấu tài sản.

Chương trình điện khí hóa nông thôn quy mô lớn đã cung cấp điện tới hơn 90% hộ gia đình. Hầu hết mọi trẻ em giờ đây học tiểu học và gần 2/3 học hết cấp phổ thông cơ sở... Dịch vụ y tế ngày càng được mở rộng, cho dù ở mức độ thấp: một bản nghiên cứu của Lancet, một tạp chí y học, cho thấy rằng khoảng 1/3 trẻ em dưới ba năm tuổi có chiều cao thấp hơn mức trung bình do thiếu dinh dưỡng.

Chế độ phúc lợi theo mô hình Châu Âu đang dần hiện hữu. Năm 2003, hệ thống an sinh xã hội, chăm sóc ốm đau và tai nạn lao động cũng như tiền hưu trí, được mở rộng từ công chức nhà nước sang cả công nhân ở khu vực tư nhân. Chương trình bảo hiểm thất nghiệp toàn quốc theo kế hoạch sẽ đưa vào thực hiện đầu năm tới. Một nghiên cứu năm 2006 của Viện xã hội học Việt Nam kết luận rằng Việt Nam đủ khả năng chăm lo cho tất cả mọi người già trên toàn quốc.

Trong thập kỷ phát triển nhanh chóng vừa qua, hệ số Gini của Việt Nam, hệ số tính mức bất bình đẳng, hầu như không tăng. Thế nhưng lúc bấy giờ hệ số này là một nỗ lực tổng kết mức khác biệt về thu nhập trong một hệ số duy nhất. Trong trường hợp của Việt Nam, rất có thể là mức độ tăng nhanh của tầng lớp có thu nhập trung bình đã giữ cho hệ số này bình ổn, cho dù rất nhiều triệu phú đủ khả năng chơi xe limousine ngày càng nhiều. Điều mà chính phủ có thể bắt đầu phải quan tâm trong những những năm tiếp theo không phải là làm tìm ra mức trung bình mà là hai thái cực của mức thu nhập giàu nghèo.

(Ảnh minh họa)

Trong những tháng gần đây giá cả hàng hóa tăng cao và sự bùng nổ kinh tế của Việt Nam đã đẩy giá cả tăng nhanh: từ đầu năm tới cuối tháng hai, giá cả thực phẩm tăng hơn 30%, nhà ở và chi phí xây dựng tăng hơn 20%. Những người công nhân có thu nhập thấp rời quê ra thành thị không còn trồng gạo nhưng vẫn muốn tiêu dùng loại thực phẩm này.

Nếu họ phải thuê nhà, họ đang phải đối mặt với mức tăng thuê cao vọt lên và có khả năng không chịu nổi mức giá thuê (và phải ra khỏi nhà) trong khi đó những người sở hữu bất động sản đứng trước cơ hội phải nhận bồi thường khi nhà cửa của họ bị phá bỏ do quy hoạch lại. Giá cả tăng vọt và việc ngày càng thiếu hụt nhà ở mà người dân có khả năng chi trả rất có thể cộng hưởng tạo ra một lớp người mới nghèo khổ sống ở thành thị có thu nhập thấp.

Một tầng lớp nghèo khổ dù nhỏ thôi nhưng ngày càng dễ nhận thấy và một nhóm những triệu phú ngày càng thích phô trương và một tầng lớp có thu nhập trung bình với nhiều mối lo ở giữa hai tầng lớp này. Một ngày nào đó liệu điều này có thể gây ra bất ổn xã hội ở một nước Việt Nam bình lặng?

Những quốc gia giàu có hơn đã nhận ra rằng tồn tại hai thái cực nhóm người thu nhập quá chênh lệch nhau có thể tạo ra sự bất ổn ngay cả khi trong bối cảnh tình hình chung là đời sống mọi người nói chung là khá giả hơn và ngày ngày khá giả lên. Bất chấp những nỗ lực tạo ra một mạng lưới an sinh xã hội an toàn, chính phủ Việt Nam rất có thể về sau này phải chấp nhận chính vấn đề do thành công phát triển kinh tế mang lại.