Trong ấn bản ra ngày 26/4/2008, The Economist đã in một chuyên đề đặc biệt về kinh tế, xã hội Việt Nam hiện đại. Theo các chuyên gia phân tích thì đây là dấu hiệu cho thấy sẽ có một làn sóng đầu tư mới từ Anh và Châu Âu vào thị trường Việt Nam. Chúng tôi trân trọng giới thiệu những trích đoạn quan trọng nhất của chuyên đề này.

Dùng đầu gối và khủy tay bò dưới lòng đất, những người khách du lịch cố gắng theo kịp người hướng dẫn viên thoăn thoắt bò trong mê cung địa đạo nằm sâu dưới lòng đất. Địa danh Củ Chi đi vào huyền thoại mà từ đó Việt Cộng đã mở những đợt tấn công thần tốc chống lại người Mỹ trong cuộc chiến tranh Việt Nam, giờ đây là một địa điểm du lịch nổi tiếng. Khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới hàng ngày đổ về Củ Chi gần thành phố trước đây có tên gọi là Sài Gòn và được đổi tên thành Hồ Chí Minh sau khi những người Cộng sản lấy lại miền Nam vào năm 1975.

Đi dọc theo đống đổ nát của chiếc xe tăng M41, một người hướng dẫn viên thân thiện khác giới thiệu các loại bẫy làm bằng những chiếc chông nhọn được đặt quanh khu địa đạo nhằm sát thương biệt kích Mỹ. Người Việt Nam không những hoan nghênh những đồng đô-la mà địa danh Củ Chi đem lại mà họ còn rất tự hào vì địa danh này. Họ cho rằng địa danh này nói lên khả năng khéo léo, tính thích nghi, sự kiên trì và trên hết là quyết tâm chống lại những kẻ xâm lăng đến từ bên ngoài mạnh hơn, giống như nước này đã nhiều lần phải đương đầu trong suốt quá trình lịch sử.

Tham quan địa đạo Củ Chi

Ngày nay Việt Nam cũng có rất nhiều điều đáng tự hào khác nữa... Kể từ đó tới nay đất nước đã biến đổi sau gần hai thập kỷ tăng trưởng nhanh và công bằng trong đó Việt Nam đã mở toang cánh cửa với thế giới bên ngoài và tự do hóa nền kinh tế. Trong suốt thập kỷ qua, tốc độ tăng trưởng hàng năm đạt mức trung bình 7.5%.

Người Việt Nam trẻ trung, giàu có và tự tin đi chật đường Đồng Khởi của Thành Phố Hồ Chí Minh có rất nhiều cửa hàng thiết kế. Chất lượng cuộc sống là rất cao đối với một quốc gia mà gần đây vẫn là một nước nghèo và các thành phố lớn của đất nước này vẫn giữ được một số nét quyến rũ còn lại từ thời thuộc địa của mình cho dù giao thông tắc nghẽn và việc xây dựng ở khắp nơi đang bắt đầu làm mất đi phần lớn sự quyến rũ này.

Điều kỳ diệu trong lĩnh vực nông nghiệp đã biến đổi một đất nước 85 triệu dân đã có lúc gần như không nuôi nổi người dân của mình trở thành một trong những nước cung cấp chính các loại nông sản cho toàn thế giới. Việt Nam cũng trở thành nước xuất khẩu lớn quần áo, giày dép và đồ gỗ và chẳng bao lâu nữa cũng sẽ xuất khẩu chíp điện tử...Nhập khẩu máy móc tăng nhanh. Tổng xuất khẩu và nhập khẩu bằng 160% GDP biến nền kinh tế này trở thành một trong những nền kinh tế có độ mở lớn nhất thế giới.

Bảng thống kê những sự kiện quan trọng mà Việt Nam tham gia

Tất cả những điều này giữ cho nguồn thu của chính phủ tăng nhanh bất chấp những cắt giảm thuế nhập khẩu. Việc gần đây đưa vào áp dụng thuế công ty cũng giúp làm tăng nguồn thu của nhà nước. Chi tiêu cho dịch vụ công đã tăng cao, nhưng nợ công, đang ở mức độ chấp nhận được 43% của GDP, vẫn giữ ở mức khá ổn định.

Quan hệ với những kẻ thù cũ đã được hòa giải, Việt Nam đón tiếp Tổng thống Bush, Tổng thống Putin và Chủ tịch Hồ (Cẩm Đào) tại Hội nghị Thượng đỉnh Apec năm 2006 và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2007. Năm nay, Việt Nam giữ ghế luân phiên trong Hội đồng bảo an Liên hợp quốc.

Những nhà cộng sản Việt Nam thừa nhận thất bại kinh tế cách đây 22 năm, đã lâm vào khủng hoảng trầm trọng và áp dụng những cải cách kinh tế thị trường dưới tên gọi Đổi Mới giống như những cải cách Đặng Tiểu Bình áp dụng ở Trung Quốc trước đó vài năm. Cũng giống như ở Trung Quốc, phải mất một vài năm khi những tác động của cải cách hiện hữu, thế nhưng trong vài năm gần đây tự do hóa kinh tế đã tạo ra tốc độ tăng trưởng cao và xóa đói giảm nghèo nhanh chóng.

Đại diện Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Ajay Chhibber, gọi Việt Nam là “đứa con cưng” của những lợi ích cải cách theo hướng thị trường. Không phải là vì Việt Nam tuân thủ tinh thần của “Đồng thuận Washington” - doanh nghiệp tự do, thương mại tự do và tài chính nhà nước ổn định, v.v… - mà Việt Nam còn hoàn thành tất cả những mục tiêu Thiên niên kỷ, chương trình xóa đói giảm nghèo của Liên hợp quốc. Tỷ lệ hộ gia đình có điện tăng gấp đôi kể từ đầu những năm 90s, tăng lên mức 94%. Hầu như mọi trẻ em hiện nay đều học tiểu học và ít nhất học xong chương trình giáo dục cơ bản.

Việt Nam không còn cần tới sự hỗ trợ của các tổ chức đa phương nữa. Các nhà tài trợ song phương và đa phương đã cam kết tổng số 5.4 tỷ đô-la vốn vay trong năm nay và với quá nhiều các khoản đầu tư trực tiếp đổ vào Việt Nam, dự trữ ngoại tệ của Việt Nam tăng gần gấp đôi con số năm ngoái. Ít nhất thì các nhà tài trợ đã có được bài học từ những năm 90: khi khen ngợi quá mức sẽ không khích lệ Việt Nam tiếp tục đổi mới và khiến những nhà đầu tư bỏ chạy. Giờ thì không khí trong các cuộc gặp riêng với các quan chức đã thẳng thắn hơn nhiều, một nhà ngoại giao dự các cuộc gặp này đã nhận xét như vậy.

Việt Nam đã trở thành cô gái đẹp được các nhà đầu tư và các tổ chức đa phương ve vãn. Các công ty đưa ra chiến lược “Trung Quốc + 1” cho các nhà máy mới của mình nhằm tránh trường hợp gặp thất bại ở thị trường Trung Quốc thường chọn Việt Nam như một giải pháp thay thế. Chi phí lương ở Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với các vùng ở miền Nam Trung Quốc và năng xuất thì tăng rất nhanh cho dù xuất phát điểm thấp hơn.

Khi Hội nghị Thương mại và Phát triển của Liên hợp quốc đặt câu hỏi cho các thể chế đa phương đâu là nơi họ dự tính đầu tư trong năm nay và các năm tiếp theo thì Việt Nam, đứng ở vị trí thứ 6, và là nước duy nhất trong số 10 nước Đông Nam Á nằm trong 10 nước đứng đầu danh sách được lựa chọn.

Chương trình của chính phủ bán cổ phần của các doanh nghiệp nhà nước cho công chúng và tuân thủ theo nguyên tắc thị trường gần đây đã phát huy tác dụng. Đồng thời việc chuyển từ nền kinh tế mệnh lệnh sang cạnh tranh tự do đã mở đường cho tinh thần kinh doanh làm giàu của người Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Hầu như gia đình nào giờ đây cũng có hoạt động kinh doanh nhỏ và hàng loạt các công ty có tham vọng lớn hơn đang tham gia vào thị trường chứng khoán.

Việt Nam trên bản đồ thế giới

Hầu hết những lời khen hiện nay dành cho đất nước này là xứng đáng. Chính phủ đang giữ đúng tiến độ bảo đảm mục tiêu biến Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập ở mức trung bình vào năm 2010. Mục tiêu dài hơi hơn, trở thành một quốc gia công nghiệp hiện đại vào năm 2020, không phải là không hiện thực.

Thế nhưng từ giờ trở đi mọi chuyện rất có thể sẽ khó khăn hơn. Như ông Chhibber ghi nhận có rất ít quốc gia thoát khỏi chiếc “bẫy nước có thu nhập trung bình” khi trở nên giàu có hơn. Họ có xu hướng đánh mất đi sự nhiệt tình cải cách và tốc độ tăng trưởng giảm đi sau một thời gian tăng trưởng cao. Một bản nghiên cứu năm 2006 của Viện khoa học xã hội Việt Nam cho thấy nếu muốn giảm nghèo đói thêm nữa thì cần phải có tốc độ tăng trưởng cao hơn tốc độ đã đạt được trước đây bởi những hộ nghèo đang ở mức xa với giới hạn nghèo đói trong khi đó những hộ vừa thoát khỏi giới hạn nghèo thì khó bứt lên được.

Mùi hôi thối của tham nhũng

Lãnh đạo Đảng công sản công khai thừa nhận rằng dân chúng đã chán ngấy nạn tham nhũng đã trở thành dịch bệnh...Lãnh đạo Việt Nam đã nhiều lần phát biểu rằng đang nỗ lực cao nhất để làm trong sạch đội ngũ nhưng vẫn còn rất nhiều việc phải làm.

Tình trạng tồi tệ giống như tham nhũng chính là tốc độ đóng băng của quy trình làm luật và tệ quan liêu. Luật được đề xuất phải qua quá nhiều khâu trước khi có hiệu lực và phải trải qua rất nhiều vòng lấy ý kiến để đi tới nhất trí.

Chính phủ đã thông qua một phần dự án khổng lồ nhằm làm giảm tệ quan liêu và tinh giản thủ tục. Vừa qua, chính phủ đã giảm số bộ từ 28 xuống còn 22 bộ. Thế nhưng cho tới thời điểm này những bế tắc về thủ tục đang ngăn cản chính phủ xây dựng thêm đường xá, nhà máy điện và các công trình công cộng để duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Nguyễn Tấn Dũng, Thủ tướng đương nhiệm, nói rằng nếu tăng gưởng tiếp tục ở tốc độ hiện nay thì sản lượng điện của cả nước phải tăng gấp đôi vào năm 2010. Nếu không quá lời thì dường như đây là một yêu cầu quá cao.

Tốc độ sở hữu xe ô tô tăng quá nhanh đã khiến cho đường xá kém phát triển của đất nước này ngày càng tắc nghẽn. Trong một cố gắng cởi mở đáng được ca ngợi nhằm hạn chế tình trạng giá cả bị bóp méo khi mà giá dầu lửa tăng trên 100 đô-la một thùng, chính phủ cắt giảm trợ cấp năng lượng vào tháng 1 năm nay. Thế nhưng một tác động của nó sẽ là gia tăng lạm phát, đã ở mức đáng báo động là 19.4% vào tháng 3. Tiền vốn cho vay của ngân hàng tăng 38% vào năm ngoái khi mà các công ty và cá nhân vay ồ ạt để đầu cơ vào cổ phiếu và bất động sản.

Chính phủ đang gặp nhiều khó khăn hơn để kiểm soát nền kinh tế có nhiều công ty tư nhân, ngân hàng và nhà đầu tư hơn là đưa ra những mệnh lệnh cho một số ít các cơ quan nhà nước, đặc biệt khi khu vực nhà nước hiện nay đang gặp phải vấn đề chất xám đang chảy sang khu vực tư nhân, nơi có khả năng trả mức lương cao hơn.

Có thể gặp phải trục trặc gì

So sánh GDP của Việt Nam với thế gới

Tất cả điều này khiến cho khi nền kinh tế đang phát triển nhanh của Việt Nam gặp phải một số rủi ro:

Lạm phát tăng nhanh - đặc biệt tác động tới những người có thu nhập thấp - và việc thiếu hụt ngày càng nhiều căn hộ ở mức người dân có khả năng chi trả có thể tạo ra một tầng lớp người dân đô thị nghèo khổ trong số những công nhân không có kỹ năng đã bán đất để chạy ra thành phố...

Tự do hóa thương mại và cạnh tranh trong nước tăng lên sẽ làm lợi cho một số công ty và nông dân nhưng cũng làm tổn thương một số khác, đặc biệt là các doanh nghiệp nhà nước hoạt động không hiệu quả. Những điều này sẽ có tác động cộng hưởng và gây áp lực lên chính phủ phải dừng hay thậm chí đảo ngược tiến trình cải cách.

Thị trường chứng khoán sụt giảm nhanh hay khả năng đổ vỡ thị trường bất động sản có thể khiến cho một công ty lớn hay một ngân hàng phá sản. Trong bối cảnh luật phá sản và các công cụ điều tiết tài chính yếu ớt và mới mẻ, chính quyết rất có thể gặp khó khăn khi phải đối mặt với loại thảm họa này.

Thảm họa thiên nhiên như cúm gà và lũ lụt có thể tạo ra bất ổn định.

Nền kinh tế có thể phải đối phó với thực trạng của cơ sở hạ tầng èo uột và thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao. Tắc đường, thiếu điện và không có khả năng cung ứng nhân lực làm việc trong các vị trí chuyên nghiệp và quản lý có thể khiến cho tỷ lệ tăng trưởng giảm sút nhanh.

Việt Nam đã tự đặt cho mình những tiêu chuẩn khắt khe đến mức thậm chí sự cộng hưởng của một số nhân tố được đề cập trên đây không cần làm nhiều hơn là đẩy mức tăng trưởng xuống dưới 5% thì điều đó đã được xem như một sự thất bại nghiêm trọng. Bộ trưởng ngoại giao Phạm Gia Khiêm ghi nhận rằng tốc độ tăng trưởng khoảng 8-9% hiện nay thấp hơn so với tốc độ tăng trưởng của các nền kinh tế giàu có nhất châu Á ở cùng giai đoạn phát triển như Việt Nam.

Bất chấp những nguy cơ phía trước, Việt Nam đã đem tới cho thế giới một mô hình đáng ngưỡng mộ khi vượt qua chiến tranh, chia rẽ, nghèo đói, cô lập và tăng trưởng mạnh mẽ nhưng đồng đều để đạt tới mức thu nhập trung bình thế giới. Mô hình này có thể được theo đuổi bởi rất nhiều các quốc gia Châu Phi nghèo khổ... (Còn nữa)