Bí mật con đường gốm sứ trên biển Đông

Thứ tư, 21/05/2008

Gốm sứ khai quật từ một con tàu cổ bị đắm trên biển miền Trung.

Đã có nhiều tài liệu đề cập đến con đường tơ lụa trên biển Đông để chứng minh cho một thời kỳ xa xưa có mối quan hệ giao thương buôn bán giữa Việt Nam với nước ngoài, đặc biệt là Trung Quốc. Thế nhưng, cùng với việc xác những con tàu vận chuyển cổ vật bị đắm được phát hiện trên vùng biển Việt Nam trong những năm gần đây đã khiến cho các nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ học đặt câu hỏi: Phải chăng có một con đường gốm sứ trên biển Đông?

Con tàu đắm trên vùng biển Bình Thuận

Từ năm 1998 đến nay, đã có nhiều con tàu cổ bị đắm đã được ngư dân tình cờ phát hiện trong lúc hành nghề đánh bắt hải sản từ đảo Cù Lao Chàm, thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam đến vùng biển Bình Thuận.

Theo các nhà khảo cổ học, tất cả những con tàu này đều có những dấu hiệu liên quan trực tiếp đến việc buôn bán, trao đổi hoặc chí ít là quá cảnh mặt hàng gốm sứ có xuất xứ từ Trung Quốc đến Việt Nam rồi sang một số nước trong khu vực Đông Nam Á hoặc chuyển tiếp đến các nước phương Tây.

Trao đổi với ông Nguyễn Xuân Lý - Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bình Thuận, chúng tôi được biết, tháng 5/2001, trong lúc đang dò tìm luồng cá tại một vùng biển gần đảo Phú Quý, ông Huỳnh Công Duy - thuyền trưởng con tàu BTh 4591 và nhóm ngư dân ở xã Hòa Phú, huyện Tuy Phong đã phát hiện xác một con tàu đắm có chứa nhiều cổ vật bằng gốm sứ.

Nhóm ngư dân này đã lặn lấy được hơn 100 mẫu vật. Nguồn tin tìm thấy cổ vật dưới đáy biến đã cuốn hút nhiều cánh thợ lặn là ngư dân, lên tàu thuyền ngư ra vị trí con tàu đắm để tìm kiếm "vận may".

Bộ chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Bình Thuận phải điều động lực lượng truy chặn, thu giữ hơn 800 mẫu vật đồng thời triển khai các biện pháp bảo vệ hiện trường con tàu đắm. Qua xem xét sơ bộ cho thấy, các mẫu vật đều có niên đại sớm, nên các cơ quan chức trách đã lập thủ tục đề nghị khai quật con tàu.

Sau khi được phép của Thủ tướng Chính phủ, Bảo tàng lịch sử Việt Nam phối hợp Bảo tàng tỉnh Bình Thuận với sự hỗ trợ của một Hội đồng Khoa học thuộc Bộ Văn hóa - Thông tin lúc bấy giờ và một chuyên gia khảo cổ học dưới nước đến từ Australia đã hợp đồng với Xí nghiệp Liên hiệp trục vớt cứu hộ thuộc Cục Hàng hải Việt Nam thực hiện một cuộc khảo sát trước khi khai quật con tàu đắm.

Ròng rã suốt hai tháng trời, mỗi ngày có 20 thợ lặn giàu kinh nghiệm cùng với các kỹ thuật viên từ trên tàu Đại Lãnh có công suất 4.500 CV chia thành nhiều nhóm, lặn xuống độ sâu 40m để đưa từng loại cổ vật lên bờ.

Cần phải nói rằng, đây là đợt khai quật tàu cổ bị đắm dưới đáy biển được tổ chức quy mô nhất từ trước đến nay ở Việt Nam với sự trang bị khép kín ... Công việc khai quật tuy hết sức vất vả, nhưng mang lại một ý nghĩa lớn về lịch sử, những người làm công tác bảo tàng học hỏi thêm nhiều điều.

Thông điệp từ quá khứ 400 năm

Kết quả đã có 6 chuyến hàng thu được gồm 594 chiếc giỏ chứa 61.116 hiện vật từ công trường khai quật dưới nước đưa về tới Bảo tàng Bình Thuận với những quy định hết sức nghiêm ngặt về thủ tục giao nhận của các bên liên quan để tránh thất thoát.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Chiến, chuyên gia gốm sứ Việt Nam, thành viên Hội đồng giám định cho biết, số cổ vật trục vớt từ con tàu đắm ở Bình Thuận từ dòng gốm Chương Châu, tỉnh Phúc Kiến và Sơn Đầu, tỉnh Quảng Đông -Trung Quốc sản xuất từ nửa đầu thế kỷ 17 đời Vạn Lịch, nhà Minh (1573-1620).

Cho đến nay, tại các vùng biển trên thế giới đã phát hiện, khai quật ba con tàu đắm chở cổ vật Chương Châu, trường hợp phát hiện tại Bình Thuận là con tàu thứ tư.

Nghiên cứu bước đầu của các nhà khảo cổ học trong và ngoài nước cho thấy, con tàu đắm ở Bình Thuận có chiều dài 25m, rộng 8m. Số hiện vật thu được do bị ngâm lâu ngày trong nước biển, nên việc vận chuyển vào bờ, tẩy rửa, phơi và bảo quản là một thử thách không nhỏ đối với các nhà khảo cổ học Việt Nam.

Tuy nhiên, một vấn đề lý thú mà đến nay các nhà khảo cổ học vẫn còn tranh luận là vì sao các con tàu chở cổ vật đều bị chìm ở vùng biển miền Trung Việt Nam? Có người cho rằng, tàu thuyền thời kỳ này chưa hoàn hảo nên việc chìm đắm là điều dễ hiểu.

Song, với lập luận vùng biển miền Trung hẹp, nước chảy mạnh và xiết lại thường có gió bão, vả lại, tàu thuyền chở hàng gốm sứ thường rất nặng, nên tỷ lệ chìm ở vùng biển miền Trung nhiều hơn những nơi khác là dễ thuyết phục hơn.

Hiện vật sẽ là một nguồn tư liệu vô cùng quí giá để các nhà nghiên cứu làm sáng tỏ những nghi vấn trên cũng như bước đầu phác họa nên bức tranh về mối giao thương mua bán cũng như mối giao lưu văn hoá giữa Việt Nam với Trung Hoa cũng như nhiều quốc gia khác cách đây mấy trăm năm.

Một vấn đề nữa thu hút sự chú ý của các nhà khảo cổ học và nghiên cứu lịch sử là bên cạnh hàng gốm sứ Trung Quốc, một số đồ đồng như la bàn, đồ dùng của thủy thủ đoàn, trên con tàu đắm ở Bình Thuận còn hàng gốm sứ có hình dáng và chất đất giống như gốm sứ do một số lò gốm ở miền Trung Việt Nam sản xuất.

Phải chăng thời đó, Việt Nam cũng đã xuất khẩu mặt hàng này thông qua các tàu buôn của Trung Quốc và nhiều nước trong khu vực? Tất cả những vấn đề này cần phải chờ kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học lịch sử, trong đó có những người làm công tác bảo tàng ở Bình Thuận - nơi có vùng biển đã ít nhất 5 lần phát hiện có gốm sứ trong các con tàu cổ bị đắm.

Thông tin trên một tạp chí khảo cổ học quốc tế năm 2000 cho biết: Các con tàu đắm từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 16 ở vùng biển Philippines, Indonexia, vịnh Thái Lan và rải rác khắp biển Nam Trung Hoa là bằng chứng của một nền thương mại và sản xuất sôi động trong khu vực, trong đó có Việt Nam.

Bài viết "Malaysia - ngã tư con đường gốm sứ trên biển" trong tạp chí có kèm tấm bản đồ về con đường gốm sứ ngang qua vùng biển Đông có một điểm dừng vào một cảng miền Trung Việt Nam.

Đây là những cứ liệu hết sức quan trọng để các nhà nghiên cứu xác định hành trình con đường gốm sứ trên biển đi qua lãnh hải nước ta.