MỘT TỔ CHỨC KHOA HỌC THẤM TÌNH HỮU NGHỊ

Người đầu tiên tôi tiếp xúc là đại tá, phó giáo sư, tiến sĩ Trần Công Huấn - Giám đốc Chi nhánh Ven biển. Chất giọng miền Trung ấm áp và sôi nổi đã cuốn hút chúng tôi ngay từ đầu. Tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Kharcov ở Liên Xô năm 1975, ông về nước, làm công tác giảng dạy tại Học viện Quân y. Sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài về môi trường lao động quân sự, ông được điều động làm Giám đốc Trung tâm Sinh thái quân sự. Từ năm 2006, theo yêu cầu của cấp trên, “người lính già” rời Hà Nội, xa gia đình vào thành phố biển Nha Trang.

Đồng giám đốc với ông, còn có tiến sĩ người Nga, ông Nezdoli. Đã bước sang tuổi 60, từng bôn ba nghiên cứu đặc tính di trú các loài cá tại nhiều nước ở Nam Mỹ và Trung Phi, rồi sang Việt Nam từ năm 1998 cho đến nay. Ông tâm sự: “Đất nước tươi đẹp và con người Việt Nam đôn hậu, hiếu khách khiến cho tôi gắn bó suốt 11 năm nay. Tôi cảm nhận Việt Nam là Tổ quốc thứ hai của mình. Theo triết lý sống của người Việt “lá rụng về cội” tôi sắp trở về nơi chôn nhau cắt rốn của mình, nhưng thật khó khăn đối với tôi khi phải xa đất nước này”. Cũng nhất Tiến sĩ Nezdoli, các đồng nghiệp khác đến từ Liên bang Nga đã làm việc bằng tất cả tình yêu thiên nhiên và niềm đam mê khoa học.

            

Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga là một tổ chức khoa học hợp tác quốc tế độc đáo tại Việt Nam. Cách đây 20 năm, Chính phủ Việt Nam – Liên Xô ký kết Hiệp định thành lập Trung tâm Nghiên cứu khoa học và thử nghiệm hỗn hợp nhiệt đới, gọi tắt là Trung tâm Nhiệt đới Việt – Xô. Trên cơ sở mối quan tâm và lợi ích chung của hai nước, trung tâm thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu: Nhiệt đới hóa vật liệu, trang bị kỹ thuật, vũ khí; đặc điểm các hệ sinh thái nhiệt đới; hậu quả chiến tranh hóa học và các bệnh nhiệt đới điển hình. Ngay sau khi được thành lập, Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô - cơ quan chủ quản phía bạn đã cử hàng trăm nhà khoa học mang theo các phương tiện kỹ thuật tiên tiến lúc bấy giờ sang Việt Nam để phối hợp tiến hành các chương trình nghiên cứu. Sau khi Liên Xô tan rã, dù phải đối mặt với nhiều khó khăn, thử thách liên quan đến vấn đề Trung tâm Nhiệt đới Việt – Xô tồn tại hay không.

Với quyết tâm cao nhất, Bộ Quốc phòng - cơ quan chủ quản phía Việt Nam đã quyết định tiếp tục đầu tư để duy trì và củng cố trung tâm. Theo đó, đến năm 1994 Chính phủ Liên bang Nga cam kết kế thừa trách nhiệm của Liên Xô trong Hiệp định về Trung tâm, tổ chức này được đổi tên thành Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga.

THEO DẤU CHÂN CÁC NHÀ KHOA HỌC LÊN RỪNG

Với mục tiêu nghiên cứu đa dạng sinh học và hiện trạng các hệ sinh thái rừng nhiệt đới điển hình, bàn chân các nhà sinh thái học của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã in dấu trên mọi nẻo đường rừng, từ những cánh rừng nguyên sinh ở các vườn quốc gia, khu bảo tồn, khu dự trữ thiên nhiên ở vùng Tây Bắc đến tận cùng mảnh đất cực Nam của Tổ quốc và hải đảo xa xôi đã trở thành những điểm đến thân thuộc của các nhà khoa học ở Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga. Họ dựng lán trại lưu trú trong những cánh rừng sâu, mỗi đợt từ 2 đến 3 tháng. Ở những khu vực đặc biệt như Vườn quốc gia Hoàng Liên, Cát Tiên, thời gian nghiên cứu khảo sát thường kéo dài từ 3 đến 5 tháng. PGS Huấn kể rằng, đề có một báo cáo khoa học đầy đủ về rừng Mã Đà, các nhà khoa học đã phải mất 560 ngày khảo sát.

Ở mỗi khu vực nghiên cứu, các nhà nghiên cứu khoanh vùng từng ô rừng với diện tích khoảng 50 ha, rồi phân công đi theo tuyến để điều tra, ghi chép. Đêm nghỉ, ngày đi, ăn ngủ trong rừng, không điện đóm, ti vi, khẩu phần bữa trưa của mỗi thành viên là mì ăn liền hoặc lương khô, phương tiện giải trí duy nhất là chiếc radio. Mỗi tuần một lần, đoàn công tác cử người lội bộ đường rừng đi về các bản làng gần nhất để mua lương thực, thực phẩm bổ sung cho những ngày kế tiếp. Đáp lại những tháng ngày lao động khoa học cật lực của họ là danh mục các loài cây và động vật trong mỗi khu rừng. Từng họ cây đến các loài động vật có vú, bò sát, côn trùng và chim chóc đều được nhận dạng một cách thận trọng tỉ mỉ và liệt kê có hệ thống.

Điều hấp dẫn và thú vị khiến cho các nhà khoa học lãng quên những ngày tháng mệt mỏi là khi phát hiện một loài thực vật, động vật mới. Thú vị hơn nữa là khi xác định được quy luật tương tác giữa các loài đó trong một khu rừng. Đó cũng là lời giải cho những câu hỏi vì sao một số loài cây có hệ sinh thái nhạy cảm với hóa chất gây rụng lá? Vì sao có những khu rừng vẫn tồn tại, phục hồi mạnh mẽ sau chiến tranh? Kết quả nghiên cứu những vùng bị rải chất độc hóa học đã cho phép các nhà khoa học tái dựng lại quá trình rừng bị tàn phá và hậu quả lâu dài của nó đối với môi trường. Từ những cứ liệu do các nhà khoa học ở Trung tâm Nhiệt đới Việt- Nga công bố, một số vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên như Hoàng Liên, Phong Nha - Kẻ Bàng... đã được các tổ chức văn hóa, khoa học thế giới cấp công nhận là di sản quốc tế.

PHÁT HIỆN NHIỀU ĐIỀU MỚI LẠ

Do đặc thù công việc nghiên cứu sinh thái biển, nên hầu hết các nhà khoa học ở Chi nhánh Ven biển thuộc Trung tâm Nhiệt đới Việt Nga đều phải tập luyện môn lặn biển để tiến hành các cuộc thăm dò, nghiên cứu cơ bản về hệ thống đặc điểm cấu trúc, chức năng đa dạng sinh học của hệ sinh thái ven bờ. Khu vực tập trung nghiên cứu là những vùng biển, đảo, trong đó vịnh Nha Trang là tâm điểm.

Trước khi lên tàu rời bờ khởi đầu cho một chuyến ra biển, ngoài việc chuẩn bị lương thực thực phẩm, nước uống, các nhà khoa học phải mang theo bộ đồ lặn, bình ô xy, máy quay phim dưới nước và một số dụng cụ chuyên dụng khác để thu thập mẫu vật phục vụ cho việc nghiên cứu sinh vật nổi, sinh vật đáy. Phó giáo sư Huấn kế: “Chuyến đi ra vịnh biển Nha Trang đầu tiên của tôi ngay sau khi vào Nha Trang nhận công tác hồi tháng 6-2006. Một con tàu đánh cá chuyên dụng đưa chúng tôi cùng các bạn Nga rời cầu cảng Nha Trang đi mải miết ra vùng biển cách bờ trên 30 hải lý. Sau khi tàu giảm tốc, chúng tôi sử dụng thiết bị định vị vệ tinh để thả lưới và cho tàu đi theo vệt tuyến, mỗi vệt rộng chừng 20m, dài 20 hải lý.

Chúng tôi phải sử dụng tấm thép nặng hàng tạ để đè miệng lưới xuống sát đáy biển ở độ sâu từ 100 đến 130m để đánh bắt, thu thập mẫu sinh vật. Hôm đó gió lớn, sóng cấp 6 xô đẩy con tàu lênh đênh trên biển suốt 6 giờ đồng hồ đã tạo ra một thử thách không nhỏ đối với những người không thường xuyên đi biển hoặc nhạy cảm với say sóng. Thế nhưng, điều lạ lùng đến mức kỳ diệu là 2 tiến sĩ người Nga Prokotiev và Oxipov chưa đến tuổi 30, sinh ra vùng xa biển và theo họ nói là không biết bơi, nhưng lại tỏ ra hết sức điềm tĩnh, tập trung công việc. Mỗi lần kéo lưới lên, 2 vị tiến sĩ trẻ tuổi này cần mẫn lựa chọn tỉ mỉ, chính xác những con cá mới lạ xếp riêng vào thùng xốp ướp lạnh để đưa về nghiên cứu tại phòng thí nghiệm ở Chi nhánh Ven biển”.

Theo thống kê, mỗi năm các nhà khoa học Việt – Nga ở Chi nhánh Ven biển đã thực hiện hàng trăm cuộc lặn biển để nghiên cứu khoa học. Các tấm ảnh và những đĩa phim video ghi được từ dưới lòng đại dương về thế giới các loài sinh vật biển thật ấn tượng. Hàng trăm loài san hô, hàng ngàn loài cá đủ kiểu dáng, sắc màu đã tạo nên sự phong phú đa dạng sinh học. 20 năm qua, các nhà sinh thái học ở Chi nhánh Ven biển đã có nhiều đóng góp nhiều số liệu về đa dạng sinh học các tầng nước, các quần xã phiêu sinh động vật, thực vật, san hô, cá và xác định sự biến động của chúng theo không gian, thời gian.

Chỉ tính riêng khu hệ sinh vật đáy, đến nay đã ghi nhận 441 loài động vật không có xương sống, trong đó có 1 loài mới đối với khoa học biển trên thế giới, 83 loài lần đầu tiên phát hiện được ở Việt Nam và 128 loài mới đối với vịnh Nha Trang. Đặc biệt, các nghiên cứu về ngư học cũng đã cho thấy có ở vịnh biển Nha Trang hơn 300 loài cá, trong đó có trên 60 loài lần đầu tiên được ghi nhận ở Việt Nam và 15 loài mới có đối với thế giới. Thống kê được 195 loài san hô và tiến hành các hoạt động theo dõi, đánh giá quá trình biến động của chúng, đồng thời triển khai thực hiện một số quy trình công nghệ nuôi trồng, phục hồi đạt kết quả tăng trưởng cao, trong đó nhiều loài san hô tăng trưởng mỗi năm 25cm.

NHỮNG CUỘC THỬ NGHIỆM ĐỘ BỀN NHIỆT ĐỚI

Trong những ngày đến với Chi nhánh Ven biển, tôi đã có dịp bám theo các nhà khoa học ra đảo Hòn Tre trên vịnh biển Nha Trang. Ở đó có một trạm thử nghiệm khoa học về độ bền nhiệt đới cấp quốc gia do Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga xây dựng năm ngoái. Với lợi thế về tính chất , điển hình của khí hậu và biển nhiệt đới, Trung tâm đã xây dựng một trạm nghiên cứu và thử nghiệm về độ bền vật liệu trên đảo Hòn Tre đầy nắng gió và hơi muối mặn thuộc vịnh Nha Trang.

Đến nay đã có hơn 3.000 mẫu vật liệu kim loại, hợp kim, phi kim ốc loại, sơn phủ, linh kiện điện tử... được treo thử nghiệm trong không khí và thả xuống lòng biển. Các kết quả phân tích của cán bộ khoa học Việt - Nga về đặc điểm quy luật ăn mòn, phá hủy sinh học, bám bẩn trong khí quyển và nước biển vùng vịnh Nha Trang là cơ sở khoa học để các nhà công nghệ vật liệu có giải pháp sáng chế các loại sản phẩm đáp ứng yêu cầu sử dụng trong điều kiện nhiệt đới.

Đứng ở trạm thử nghiệm, ngắm những tấm kim loại bị sùi lên do tác động của sự ăn mòn và những tấm “thép không rỉ” có độ dày 3mm đã bị chọc thủng sau mấy tháng thử nghiệm, tôi không thể nào hình dung nổi sức phá hoại của điều kiện tự nhiên ở biển. Điều đáng trân trọng ghi nhận là từ kết quả thử nghiệm, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã chế tạo được 22 loại vật liệu bảo quản chống ăn mòn bằng nguyên liệu có trong nước.

Sẽ là một thiếu sót lớn nếu không đề cập đến kết quả nghiên cứu ở Chi nhánh ven biển thuộc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã được công bố hơn 100 bài báo, 20 tập sách chuyên khảo bằng tiếng Nga, tiếng Anh và hàng chục tuyển tập các công trình nghiên cứu khoa học. Điển hình nổi bật trong thời gian gần đây là những tập sách “Atlat trứng và ấu trùng cá ven biển Nam Việt Nam – 2003”; “Cá nước ngọt miền y Trung Việt Nam – 2006”, Đặc điểm cấu trúc và chức năng hệ sinh thái ven bờ biển Đông – 2006”, “Khu hệ các sinh vật đáy vịnh Nha Trang – 2007”.

Chia tay Phó giáo sư Trần Công Huấn và Tiến sĩ Nezdoli cùng các đồng nghiệp của họ, tôi biết để thực hiện thành công những công trình nghiên cứu khoa học, họ đã phải trăn trở, đầu tư không ít công sức , trí tuệ.