Từ một người Yemen thất học, Salim Hamdan - cựu tài xế của Bin Laden đã trở thành tù nhân nổi tiếng nhất nước Mỹ. Người đàn ông bí ẩn của Guantanamo này đã làm những gì?

>> Phiên tòa đầu tiên tại Guantanamo
>> Video thẩm tra tù nhân Guantanamo được công bố
>> Nhà tù Guantanamo sẽ đóng cửa khi ông Bush mãn nhiệm!?
>> Câu chuyện Guantanamo
>> Tiết lộ mới về cuộc sống tù nhân tại Guantanamo

Con đường tới sự nổi tiếng

Salim Hamdan là "cư dân" của trại giam trên vịnh Guantanamo được hai năm cho tới khi gặp luật sư biện hộ được Lầu Năm Góc chỉ định - ông Charles Swift.

Tại cuộc gặp, Swift đã gợi ý Hamdan về khả năng đại diện cho người tù này kiện Tổng thống Bush.

"Vụ kiện này có làm cho ông trở nên giàu có không?", Hamdan hỏi sau một lúc ngập ngừng.

"Không, nhưng nó có thể làm tôi nổi tiếng. Và anh cũng vậy", luật sư Swift trả lời.

"Nhưng tôi không muốn nổi tiếng, tôi chỉ muốn ra khỏi đây", Hamdan nói.

Bốn năm rưỡi sau đó, Hamdan vẫn là tù nhân ở Guantanamo nhưng tiên đoán của luật sư Swift đã thành sự thật. Hamdan chắc chắn là rất nổi tiếng.

Salim Hamdan trong một bức ảnh không đề ngày (Ảnh: AP)

Hiện nay, người đàn ông Yemen, cựu tài xế của Osama bin Laden, mới học xong lớp 4, không chỉ là trung tâm trong quyết định quan trọng nhất của Tòa án tối cao đối với quyền lực của Tổng thống mà còn là bị cáo đầu tiên trong phiên xử tội phạm chiến tranh đầu tiên của Mỹ kể từ Thế chiến II.

Hamdan, đang trong những năm cuối của độ tuổi 30, hiện đứng trước cáo buộc hỗ trợ cho khủng bố. Nếu bị kết tội, nhân vật này có thể đối mặt với án tù chung thân.

Tuy nhiên, dù là trung tâm trong một vở tuồng pháp lý mang tích lịch sử, Hamdan dường như vẫn là một kẻ vô danh với công chúng Mỹ. Câu chuyện về nhân vật này vẫn còn trong màn bí ẩn.

Hiện chưa rõ liệu Hamdan là trợ tá tâm phúc của Bin Laden (như một luật sư của Chính phủ Mỹ từng mô tả) - hay chỉ hơn một anh lính trơn một chút (như lời luật sư biện hộ của nhân vật này nói).

Phóng viên của Time là Mahler, người giúp phơi màn bí mật về nhân vật này cho biết, ông đã theo câu chuyện về Hamdan kể từ đầu năm 2004 khi bắt đầu viết một cuốn sách về cựu tài xế này. Mahler đã tốn hàng trăm giờ đồng hồ để phỏng vấn luật sư biện hộ của Hamdan, gia đình tù nhân này, người cố vấn và những người thẩm vấn.

Từ những cuộc trò chuyện, nhà báo Mahler đã dựng cuộc hành trình của Hamdan từ những sa mạc ở Yemen tới hang ổ của al-Qaeda tại Afghanistan và tới ghế bị cáo trong tòa án binh của Mỹ trong tuần này.

Giống như một số trường hợp khác, câu chuyện về Hamdan làm sáng tỏ cách mà chính quyền Bush theo đuổi cuộc chiến chống khủng bố kể từ sự kiện 11/9 và nơi mà bộ máy này đang hướng tới. 

Thành lái xe của Bin Laden như thế nào?

Cuộc hành trình của Hamdan bắt đầu vào năm 1996, khi nhân vật này lần đầu tiên gặp gỡ Nasser al-Bahri bên ngoài một thánh đường ở Sana, thủ đô của Yemen.

Lúc đó, al-Bahri, một người Ảrập có học thức, cựu chiến binh thánh chiến đã thành lập một nhóm quân jihad nhỏ để chiến đấu bên cạnh phong trào nổi dậy của người Hồi giáo tại Tajikistan nhằm chống lại chính phủ được Nga hậu thuẫn.

Theo những thông tin thu thập được, Hamdan đã dễ dàng cải đạo. Mồ côi từ khi còn ít tuổi, Hamdan tìm thấy bóng hình một người cha ở al-Bahri và mục đích ở thánh chiến.

Al-Bahri đã đào tạo được 35 người, phần lớn là người Yemen giống Hamdan nhưng những người này đã dừng chân tại Afghanistan trước khi đến Tajikistan. Những gì xảy ra tiếp theo sẽ thay đổi mãi mãi cuộc đời của Hamdan.

Trong lúc rảnh rỗi và bàn về một mục đích, một trong những chiến binh thánh chiến này gợi ý rằng họ nên đến gặp một người tên là Osama bin Laden. Nhóm của Hamdan nhanh chóng tìm được đường tới với Bin Laden, tới trại của tên này ở các hang động tại Tora Bora chỉ vài ngày trước khi Ramadan - thời gian linh thiêng nhất trong năm, diễn ra.

Trong 3 ngày, nhóm này lắng nghe những bài thuyết giáo của Bin Laden về sự cấp thiết của tôn giáo trong việc đảo chiều sự hiện diện của Mỹ tại Vịnh Persian và thay đổi đường lối chiến đấu chống những kẻ thù của đạo Hồi.

Tranh phác thảo Hamdan tại tòa (Ảnh: Reuters)

"Bin Laden nói chúng ta phải tiến hành một cuộc tấn công thảm khốc vào Mỹ cho tới khi quốc gia này giống như một con bò bị khích động và khi con bò đó tới khu vực của chúng ta nó sẽ không quen với mảnh đất này nhưng chúng ta thì có", al-Bahri cho hay.

17 trong số 35 chiến binh thánh chiến đã quyết định ở lại. Hamdan là một trong số đó. Với trình độ chỉ tới lớp 4, Hamdan biến mình thành một thợ cơ khí, một tài xế hữu dụng và cuối cùng là lái xe, vệ sĩ cho Bin Laden.

Theo cả al-Bahri và nhân viên thẩm vấn FBI là Ali Soufan, Hamdan được Bin Laden tin cậy nhưng lại không phải là một thành viên trong nhóm thân cận của Bin Laden. Cả Ali Soufan và al-Bahri đều mô tả Hamdan là một người cung kính, thiết tha muốn làm hài lòng sếp. Tuy nhiên, về mức độ liên quan của Hamdan với al-Qaeda thì hai người trên nói khác nhau.

Al-Bahri cho hay, Hamdan chỉ tham gia gián tiếp, một người có ít lựa chọn, người cần một công việc. Trong khi đó, Soufan nhận định rằng Hamdan là một phần không thể phủ nhận trong âm mưu của al-Qaeda đồng thời chỉ ra rằng nhân vật này đã tuyên thệ trung thành với Bin Laden.

Trong những ngày trước khi diễn ra sự kiện 11/9, Hamdan đã gia nhập một nhóm nhỏ chuyên hộ tống các thủ lĩnh al-Qaeda, gồm cả Bin Laden và tướng lĩnh cấp cao của nhóm này là Ayman al-Zawahiri - kẻ đã lái xe lên ngọn núi ở trên Khost để xem các máy bay bị cướp đâm vào Trung tâm Thương mại thế giới và Lầu Năm Góc qua truyền hình vệ tinh.

Hamdan cũng ở bên Bin Laden - với tư cách là lái xe - trong những tuần tiếp theo khi đoàn xe hộ tống di chuyển từ một nhà khách này sang nhà khách khác lúc Bin Laden và Zawahiri sẵn sàng để các chiến binh còn lại nghênh chiến với cuộc tấn công của Mỹ. 

Vào cuối tháng 11, khi quân Mỹ càn quét khắp Afghanistan, Hamdan trở về nhà ở Kandahar, một trong những cứ điểm cuối cùng của Taliban để gặp con gái và người vợ đang mang bầu, sau đó chở họ tới Pakistan. Những gì diễn ra tiếp theo đã hình thành một nguồn tin trung tâm về bất đồng giữa Hamdan và Chính phủ Mỹ.

Theo luật sư biện hộ của nhân vật này, Hamdan tuyên bố rằng anh ta sẽ bị bắt nếu cố tìm cách vượt biên nên thay vào đó Hamdan đã bỏ gia đình lại và định quay về ôtô (chiếc xe đi mượn) trước khi tìm một đường khác vào Pakistan.

Soufan và các công tố viên Chính phủ Mỹ nhận định, Hamdan ở lại Afghanistan để chiến đấu cùng với al-Qaeda và Taliban. Những thông tin này được củng cố hơn nữa bằng việc Liên minh phương Bắc - lực lượng bắt giữ Hamdan tại Afghanistan vài giờ sau khi nhân vật này rời bỏ gia đình tại biên giới, đã tìm thấy hai quả tên lửa đất đối không trong xe của Hamdan. 

Hành trình pháp lý

Tháng 5/2002, Hamdan được đưa tới trại giam trên vịnh Guantanamo và trở thành tù nhân mang số hiệu 149.

Không lâu sau đó, người lái xe này đã gặp Ali Soufan, chuyên gia giỏi nhất của FBI về al-Qaeda, người đã thẩm vấn Hamdan nhiều lần cho tới tháng 12/2003 khi Tổng thống Bush chọn Hamdan trong số hàng nghìn tù nhân khác của Mỹ trở thành bị cáo người Ảrập đầu tiên ra trước tòa án binh.

Hamdan không nhất thiết là một lựa chọn rõ ràng cho vai trò lịch sử này. Hamdan không phải là sĩ quan cấp cao trong Al Qaeda và cũng không tham gia vào chiến dịch khủng bố đặc biệt nào chống Mỹ.

Tuy nhiên, theo phán đoán của các công tố viên, Hamdan chắc hẳn phải có vấn đề gì đó. Vì hệ thống tòa án binh còn mới nên Chính phủ Mỹ cho rằng nên xét xử một vài nhân vật cấp thấp trước, đề phòng có sai sót.

Hamdan bị Mỹ giam giữ kể từ khi bị bắt và không được trao cho bất cứ quốc gia nào khác để thẩm vấn - hành động mở đường cho luật sư biện hộ của nhân vật này nêu lên những dấu hỏi về cách Hamdan được đối xử.

Câu chuyện về Hamdan chắc chắn sẽ có sức lôi cuốn: Luôn ở cạnh Bin Laden trong khoảng thời gian từ 1996 tới 2001 - khoảng thời gian kéo dài không chỉ có sự kiện 11/9 mà còn có vụ tấn công năm 1998 nhằm vào hai Đại sứ quán tại Đông Phi và vụ đánh bom tàu USS Cole tại Yemen năm 2000.

Năm 2004, Swift - luật sư quân sự biện hộ cho Hamdan đã thuyết phục thành công thân chủ của mình từ chối đề nghị của Chính phủ Mỹ. Đó là: án tù 20 năm để đổi lấy sự hợp tác đầy đủ, gồm cả làm chứng tại các ủy ban quân sự về tù nhân khác.

Cùng với một chuyên gia luật hiến pháp trẻ tuổi khác tên là Neal Katyal, ông Swift đã nghĩ ra cách bảo vệ, giúp trì hoãn việc xét xử Hamdan trước tòa án binh trong nhiều năm cho tới khi vụ việc này dần tìm đường tới tòa án xử tội phạm chiến tranh. Sự kiên nhẫn của luật sư biện hộ chẳng có ý nghĩa nhiều đối với Hamdan.

Các quan chức tại Guantanamo nói Hamdan là một tù nhân rất khó hiểu, người luôn biến mọi mệnh lệnh thành sự đổi chác và khích động các bạn tù hành động một cách thách thức. Vì lý do này, Hamdan phải dành phần lớn thời gian tại các xà lim riêng.

Hamdan đổ lỗi cho luật sư Swift không cải thiện được đời sống ở Guantanamo, thường xuyên từ chối gặp luật sư khi ông tới, tiến hành tuyệt thực và có lần bị ép tiếp nước.

Thắng kiện

Mùa xuân năm 2006, vụ án của Hamdan: Hamdan chống Rumsfeld lên tới Tòa án tối cao. Tòa án này trao chiến thắng cho Hamdan, đa số bồi thẩm đoàn cho rằng tòa án quân sự của Tổng thống là bất hợp pháp. Tuy nhiên, cuộc phiêu lưu của Hamdan chưa dừng ở đây.

Thay vì giảm án cho Hamdan, chính quyền tăng gấp đôi nỗ lực, ép Quốc hội phải phê chuẩn tòa án binh thông qua việc phê chuẩn Đạo luật về Ủy ban quân sự trong những ngày cuối của đảng Cộng hòa tại Quốc hội Mỹ vào mùa thu năm 2006.

Hamdan lại bị buộc tội theo Đạo luật và Ủy ban quân sự và được chuyển sang nhà giam có biện pháp an ninh cao nhất. Tại đây, cựu lái xe của Bin Laden chỉ có mỗi ngày một giờ tiếp xúc gián tiếp với các tù nhân khác trong khoảng thời gian vận động hàng ngày. Hamdan phải tập thể dục một mình nhưng xích chân thì gắn với vài tù nhân khác. 

Theo lời luật sư biện hộ, 6 năm tại Guantanamo đã biến Hamdan thành một người thu mình. Thần kinh của Hamdan bị hủy hoại, nhân vật này từng tự tử, nghe thấy tiếng nói trong đầu và tự nói chuyện với bản thân.

Mặc dù vậy, phiên xử Hamdan - diễn ra trong một phòng nhỏ tại vịnh Guantanamo, sẽ có tác động tới tương lai hệ thống tòa án. Theo quy định của tòa án, Hamdan sẽ đối mặt với một ban bồi thẩm gồm toàn các sĩ quan, những người này sẽ quyết định Hamdan trong trắng hay có tội.

Cho dù quyết định của họ được cho là công bằng thì vẫn còn lâu mới xác định được liệu tòa án binh mà Tổng thống Bush phê chuẩn sau các vụ tấn công ngày 11/9 có còn tồn tại dưới thời tổng tư lệnh mới hay không. "Trong trường hợp đó, tiếng tăm hay sự ô nhục của Salim Hamdan có thể vẫn kéo dài rất lâu sau khi phiên xử nhân vật này kết thúc".